Servië na de dood van Milosevic

Kirsten Meijer
Project manager Alfred Mozer Stichting  

Zaterdagmiddag in Belgrado lijkt er ogenschijnlijk niets aan de hand. Het verkeer raast vier rijen dik door de grijze stad, terwijl even verderop de mensen op hun gemak in de lentezon door de winkelstraat Kneza Mihaila slenteren. Op elke hoek staat een zoenend stel en een drukbezochte boekhandel die tot elf uur ’s avond open is draait op volle toeren. Op dezelfde middag werden vriend en vijand geschokt door het nieuws van het overlijden van Slobodan Milosevic. Samen met mijn collega Alma Balesic ben ik op dat moment in Belgrado op werkbezoek voor de Alfred Mozer Stichting. Onze afspraken met politici na het nieuws verlopen emotioneel. Volgens de voormalige vice-premier van Servië, Zarko Korac, is het vergelijkbaar met het uit elkaar gaan van een echtpaar. “Ook al haat je elkaar nog zo erg, het raakt je diep.” 

Verdeeldheid
De reacties variëren van de heftige constatering dat “het zwijn dood is” tot intens verdriet. De aanhangers van Milosevic komen nog dezelfde avond bijeen in het kantoor van zijn nationalistische partij, de Socialistische Partij van Servië. Wij lopen langs het gebouw waar kaarsjes worden gebrand en zijn portret wordt gekust, om de avond door te brengen in een underground (letterlijk) café waar vijf jaar geleden studenten bijeen kwamen om de demonstraties voor te bereiden die tot de afzetting van Milosevic leidden.  

Ons gezelschap, jongeren van de Sociaal Democratische Unie (SDU) en de Alliantie voor Sociaal Democraten in Vojvodina (LSV), betreurt vooral dat Milosevic niet is veroordeeld voor zijn misdaden. Zij zitten op een lijn met de hoofdaanklager van het Joegoslavië Tribunaal in Den Haag en zeggen dat er geen recht is gedaan aan de slachtoffers die hij heeft gemaakt. Bovendien vrezen zij dat de aanhang van de nationalisten zal groeien en dat het nu nog moeilijker zal zijn voor de regering om een andere belangrijke verdachte, Mladic, uit te leveren. Standvastig vasthouden aan principes die al te zeer tegen het nationalistische en conservatieve sentiment indruisen worden in Servië electoraal afgestraft.  

Gevreesd wordt ook voor represailles tegen degenen die verantwoordelijk waren voor zijn uitlevering aan het Joegoslavië Tribunaal, dat door de aanhangers van Milosevic wordt gezien als een politiek en onacceptabel instituut. De dood van Milosevic en een week eerder van de Kroatisch-Servische gevangene Babic die zelfmoord pleegde, wordt gezien als bewijs van de partijdigheid van het Tribunaal. Daarbij wordt ook aangevoerd dat het Tribunaal weigerde Milosevic over te laten brengen naar Moskou voor medische verzorging. Een aantal kranten koppen de dag na zijn dood “Hij is vermoord” en ook de portiers in ons hotel zijn ervan overtuigd dat hij is vergiftigd, hoewel er op dat moment nog niets bekend is over de doodsoorzaak.  

Een ander onderwerp dat de gemoederen bezig hield afgelopen weekend was de plek waar Milosevic begraven zou worden. Een begrafenis in Servië, wat nu realiteit wordt, werd met angst tegemoet gezien, vanwege de verwachte strijd over de vraag of hij als staatsman/ held begraven moet worden.  

Politieke gevolgen
Over de vraag wat de dood van Milosevic betekent voor de politiek in Servië zijn de meningen verdeeld. Sommigen denken dat er niet veel zal veranderen. Het is immers alweer vijf jaar geleden dat hij uit Belgrado is vertrokken en de mensen zijn vooral bezig om brood op de plank te krijgen, iets dat nog steeds niet vanzelfsprekend is. Dezelfde mensen constateren dat de aanhang voor nationalisten respectievelijk democraten al jarenlang stabiel is en dat het onwaarschijnlijk is dat er van kamp gewisseld zal worden. Anderen vrezen juist dat zijn dood in Den Haag koren op de molen is van de radicale nationalisten in Servië.   

Het is niet onwaarschijnlijk dat deze laatste visie steek houdt. Hoewel het inderdaad ondenkbaar lijkt dat iemand die tot nu toe pro-democratisch en anti-nationalistisch was naar aanleiding van het gebeurde zich tot  radicale nationalist verklaard, en omgekeerd, is er een substantieel deel van de bevolking dat zich heeft afgewend van de politiek. Deze mensen kunnen gevoelig zijn voor de retoriek van de nationalisten en de reeds ontstane beeldvorming in de kranten. Zeker nu is gebleken dat er een fout medicijn in het bloed van Milosevic is gevonden zal het des te moeilijker zijn om de bewering dat hij vermoord is, te ontkrachten. De Radicale Partij onder leiding van Seselj, die ook in Den Haag zit onder verdenking van oorlogsmisdaden, was de grootste partij na de laatste verkiezingen in 2003 en kan een sterke aantrekkingskracht uitoefenen op deze groep.  

Een ander politiek gevolg waarover wild gespeculeerd wordt, zoals gewoonlijk in Servië, is de mogelijkheid van vervroegde verkiezingen. Ten eerste wordt er een machtsstrijd verwacht binnen de partij van Milosevic, de Socialistische Partij van Servië. Aangezien de minderheidsregering van Kostunica afhankelijk is van de steun van deze partij kan de uitkomst van deze machtsstrijd ook gevolgen hebben voor de stabiliteit van de regering.  

Ten tweede zal het, zoals gezegd, in het huidige klimaat moeilijker zijn voor de regering om Ratko Mladic uit te leveren aan het Tribunaal. Indien de Servische regering Mladic niet uitlevert zullen de onderhandelingen met de Europese Unie over een Status en Associatie Overeenkomst worden stop gezet. Aangezien premier Kostunica zijn politieke lot heeft verbonden aan deze uitkomst is het in dat geval niet ondenkbaar dat vervroegde verkiezingen zullen worden uitgeschreven, zo wordt gespeculeerd in politieke kringen.  

Niet alleen de indirecte gevolgen van de dood van Milosevic zijn aanleiding voor speculaties over vervroegde verkiezingen. Ook andere belangrijke gebeurtenissen dit jaar, zoals het referendum over onafhankelijkheid van Montenegro en de statusonderhandelingen over Kosovo, zijn politiek gevoelige kwesties die mogelijk tot een regeringscrisis kunnen leiden. In Servië wordt echter altijd gespeculeerd over vervroegde verkiezingen. Het feit dat deze regering desondanks al drie jaar zit bewijst ook dat er een zekere mate van stabiliteit is en dat het niet ondenkbaar is dat de coalitie de rit uitzit tot de volgende verkiezingen in 2007. 

Optimisme
Afgezien van alle complot theorieën en speculaties over vervoegde verkiezingen en groeiende aanhang van de radicale nationalisten is er ook reden tot optimisme. De partijen die wij afgelopen weekend hebben gesproken hebben zijn jong en strijdbaar. De kleinere partijen (SDU en LSV) schromen niet om politiek gevoelige kwesties zoals de positie van homo’s en lesbiennes op de agenda te zetten en protesteerden met een ludieke actie bij de Russische ambassade tegen het verzoek van Milosevic om medisch verzorgt te worden in Moskou; in hun ogen een enkeltje Moskou.   

Hoewel de Radicalen de opiniepeilingen in december leidden met 37 procent stond de Democratische Partij (DS), geleid door president Boris Tadic, op de tweede plek met 26 procent. De partij voert professionele campagnes en profileert zich steeds meer als een Europese sociaal democratische partij. Op lokaal niveau is de partij sterk vertegenwoordigd met onder andere 45 burgemeesters, waaronder die van Belgrado.  

Afgelopen weekend stond niet alleen in het teken van de dood van Milosevic. Ook werd er herdacht dat drie jaar geleden premier Djindjic werd vermoord. Als boegbeeld van de demonstraties die tot het aftreden van Milosevic leidden en leider van de democratische en economische hervormingen heeft hij veel voor Servië betekend. De Democratische Partij herdacht zijn tragische dood en goede daden in het enorme Sava Center, waar bijna alle 4.000 stoelen van de centrale hal gevuld waren. Zolang een substantieel deel van de bevolking zich laat inspireren door ideeën van mensen als Zoran Djindjic is er hoop voor de toekomst.